خلقت همهء اشيا حركت تدريجى و شروع از مبدأ و سير تكاملى و توقف در منتهاى محدود است ؛ چه در حركت جوهرى ذرات هستى و چه در حركت‌هاى واقع در كم و كيف و اين و متى و غيره . حال ، سؤال اين كه آيا اين سنت تكوينى در بارهء قرآن كريم نيز جارى است ؟ و اگر جارى است ، مبدأ حركت در الفاظ آن - كه خود مخلوقى مستقل و موجودى عرضى و آلى است - از كجا و مسير حركت كجا و منتهاى آن كجاست ؟ و آيا جريان اين قانون در اين كتاب ، همان است كه گفته شده ؛ آيات اوايل بعثت كوتاه‌ترين آيات بوده و رفته رفته تكامل يافته و طولانىتر شده تا آن كه اطول آيات در مدينه نازل گشته و از اين رو ، مىبيند آيات مكى كوتاه‌تر و مدنى بلندتر است و كاملًا اطول آيات در مدينه نازل گشته و از اين رو ، مىبينيد آيات مكى كوتاه‌تر و مدنى بلندتر است . و كاملًا فرق است ما بين آيات « مُدْهَامَّتَانِ » ، « وَ كَأْساً دِهَاقاً » ، « عُذْراً أَوْ نُذْراً » ، « النَّجْمُ الثَّاقِبُ » و نظاير آنها از آيات مكى و ما بين آيه 282 از سورهء بقره كه در برخى از قرآن‌ها يك صفحه كامل است . و همين قانون در سوره‌ها نيز جارى است و با ملاحظه سورهء مدثر مكى كه قريب يك صفحه و نيم و شامل 56 آيه است و سورهء طلاق مدنى كه دو صفحه است و شامل دوازده آيه است و همين قانون در سوره‌ها نيز جارى است ؛ به شهادت سورهء كوثر و بقره . اگر مطلب اين است ، آيا كيفيت تكامل معنوى آن ، همان است كه گفته مىشود طرز تشريع احكام اين كتاب نظير آن است كه اگر ماها مىخواستيم به طور طبيعى فردى را به اسلام دعوت كنيم ، از اصول دين شروع كرده و در جزئيات فروع آن ختم مىكرديم ؟ و اگر مطلب اين است ، بايد بررسى كرد كدامين اصل از اصول و كدامين فرع از فروع مقدم بوده و كدامين مؤخر ، و آيا اگر سوره مائده آخرين سوره